Huzurevinde Yaşayan Yaşlı Bireylerin Yaşam Doyumu, Sosyal Destek Düzeyleri ve Etkileyen Faktörler

Sosyal destek kaybının sağlık ile güçlü bir bağlantısı vardır. Sosyal destek yapısının sıklık ve kalitesinde değişim yaşlılarda özellikle kurumda yaşayan yaşlılarda daha fazla yaşanır. Bu çalışma, huzurevinde yaşayan yaşlı bireylerin algıladıkları sosyal destek ve yaşam doyumu düzeylerini ve sosyal destek ile yaşam doyumu arasındaki ilişkiyi ortaya koymak amacıyla yapılmıştır.

Çalışma Manisa il ve ilçelerindeki huzurevlerinde kalan yaşlılar üzerinde yürütülmüştür (n=130). Verilerin toplanmasında sosyodemografik anket formu, çok yönlü algılanan sosyal destek ölçeği ve yaşam doyumu ölçeği kullanılmıştır.

Araştırma kapsamına alınan bireylerin yaş ortalaması 73.6±8.6'tür (43-93); çok yönlü algılanan sosyal destek ölçeğinden alınan puan dağılımı 44.7±1.7 (12-82); yaşam doyumu ölçeğinden alınan puan dağılımı 23.1±6.3'dır (6-35). Çalışmada sosyal desteğin gelir düzeyi iyi olanlarda iyi olmayanlara göre, kadınlarda erkeklere göre ve evli/dul olanlarda hiç evlenmemişlere göre daha iyi olduğu belirlenmiştir (p<0.05) . Sosyal destek ile yaşam doyumu arasında pozitif bir korelasyon vardır (r=0.312).

Çalışma sonuçları, huzurevinde yaşayan bireylerin sosyal destek ve yaşam doyumunu artırmak için kurum ve arkadaş desteği öncelikli olarak sosyal desteklerini artırmaya yönelik düzenlemeler yapılmasının gerekliliğini göstermektedir.

Loss of social support is strongly associated with health. Changing in frequency and quality of social support structure occurs in the elderly especially much more than who lived in nursing homes than other goups. The aim of this study was to compare and examine the relationship of perceived social support and satisfaction with life in geriatric Turkish people who lived in nursing homes.

The study was carried out in all nursing homes of Manisa city and the surrounding towns (n=130). Data were collected by interviewing with the subjects and by using "Socio-Demographic Information Form", "The Multidimensional Scale of Perceived Social Support (MSPSS)" and " The Satisfaction With Life Scale (SWLS).

The mean age of the subjects included was 73.6±8.6 (43-93), and the mean score of MSPSS was 44.7±1.7 (12-82). The mean score of SWLS was 23.1±6.3 (6-35). The perceived social support of the subjects in the nursing homes was determined to be significantly higher in subjects with a higher tahn in subjects with lower incomes. Similarly, it was increased in subjects who were married and female (p<0.05). A positive correlation was found between the The Satisfaction With Life Scale and perceived level of social support (r=0.312)..

Our results suggest that in order to increase the level of social support and life satisfaction status of elderly people living in nursing homes, there is need for arrangements to increase social support especially with the increase of institutional support and increase of support of friends.

Giriş

Nüfus yapısının temel belirleyicisi olan doğurganlık ve mortalite hızlarının düşmesi dünyada ve Türkiye'de nüfusun yaşlanmasına yol açmaktadır. Doğuşta yaşam beklentisi yüzyılın ilk yarısında, özellikle Avrupa ülkelerinde 20 yıllık bir artış göstermiştir ve 2050'ye kadar 10 yıl daha artacağı tahmin edilmektedir. Türkiye nüfusu hakkında en güncel veri olan 2008 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması'nın (TNSA) bulguları toplam nüfus içinde yaşlı nüfusun (65 yaş ve üzeri yaştaki nüfusun) oranı %7'dir. Bu oran kentsel yerleşim yerlerinde %6, kırsal yerleşim yerlerinde %7 düzeyindedir[1,2]. Yaşlılık kaçınılmazdır, ancak özürlülük ve buna bağlı bağımlılık ve bakım gereksinimin en az düzeyde tutulabildiği ve yaşam doyumunun artırılabildiği bir yaşlılık mümkündür. Yaşlılıkta yaşam kalitesi ve yaşam doyumunun yükseltilmesi büyük bir kısmı fiziksel ve ruhsal sağlık alanında kronik özellikteki sağlık sorunlarının azaltılması, sosyal sağlık alanında ise bireyin toplum ve iş yaşamına aktif katılımının sürdürülmesi ile sağlanabilir[3].

Ülkemizde geleneksel olarak yaşlı bireylerin ailesi ve çocukları ile birlikte yaşaması eğilimi yüksek olmakla birlikte, son yıllarda çekirdek aile yapısına doğru bir değişimin olması huzurevinde yaşayan bireylerin sayısında artışa neden olmuştur[4]. Kuruma giden yaşlının, kendini kabul etme ve kendine saygı duymayı belirleyen çevreyi tanıma ve denetleyebilme olanakları kaybolmakta, yaşlı birey soyutlanma, yadsınmışlık, kendini değersiz hissetme gibi duygulara kapılabilmektedir. Ruh sağlığı açısından bir risk grubunu oluşturan yaşlılar, huzurevinde daha yoğun sorunlarla karşı karşıya gelmektedirler. Kurumda yaşayan yaşlı izole olmaya ve toplumdan geri çekilmeye başlamaktadır[5]. Yaşlılarda sosyal destek eksikliğinde mortalite riskinin arttığı ve sosyal destek alan yaşlılarda ise iyileşme ve sağlık davranışlarında gelişme olduğu belirtilmektedir[6].

Yaşlının çevresindeki eş, aile ve arkadaşlarından oluşan sosyal ağ, bireylerin sevgi, bağlılık, benlik saygısı ve bir gruba ait olma gibi temel sosyal gereksinimlerini karşılar. Fiziksel ve psikolojik sağlığı olumlu yönde etkiler. Sosyal destek sonucu ortaya çıkan saygınlık, moral artışına ve yaşamdan duyulan memnuniyete, stres verici olaylarla baş etmeye olumlu katkılarda bulunmaktadır[7,8].

Bu çalışmada amaç, kurumda yaşayan yaşlıların yaşam doyumlarını ve etkileyecek bir unsur olarak algıladıkları sosyal destek düzeylerini ve ilişkili faktörleri belirlemektir.

Gereç ve Yöntem

Araştırma kesitsel tiptedir. Araştırma verileri 04.01.2008-05.08.2008 tarihleri arasında toplanmıştır. Araştırma evrenini Manisa Belediyesi İsmail Muammer Cider Huzurevi, Akhisar Huzurevi, Turgutlu Huzurevi, Manisa Huzurevi Vakfı Dinlenme Evi'nde araştırmanın yapıldığı dönemde kalan 215 yaşlı oluşturmaktadır. Ancak bilincin kapalı olması, konuşma bozuklukları, kurum dışında bulunma, görüşmek istememe gibi nedenlerle 130 kişiye ulaşılmıştır. Katılım oranı %60.5'tir. Araştırma verilerinin toplanmasında üç anket formu kullanılmıştır; sosyo-demografik anket formu, çok yönlü algılanan sosyal destek ölçeği (MSPSS) ve yaşam doyumu ölçeği.

Sosyodemografik anket formu: Araştırmacı tarafından hazırlamış olup yaş, cinsiyet, medeni durum, algılanan gelir, sosyal güvence durumu gibi sosyodemoğrafik sorular ve huzurevinde kalma süresi, huzurevinde kalma nedeni gibi huzurevinde kalış ile ilgili sorular ve kronik hastalığı olma, bulaşıcı hastalığı olma, engel durumu ve sağlık algısını sorgulayan sorulardan oluşmaktadır.

Çok yönlü algılanan sosyal destek ölçeği (Multidimensional Scale of Perceived Social Support-MSPSS): Ölçek 1988'de Zimmet ve arkadaşları tarafından geliştirilmiş ve bireylerin algıladıkları sosyal destek unsurlarını belirlemeye yönelik olup Türkiye'de 1995 yılında Eker ve Arkar (9) tarafından geçerlilik ve güvenilirlik çalışmaları yapılmıştır. Ölçeğin aile, arkadaş, özel kişi desteğini belirlemek üzere dört maddeden oluşan üç alt ölçeği vardır[4].

Yaşam Doyumu Ölçegi (The Satisfaction With Life Scale (SWLS): Diener, Emmons, Larsen ve Griffin[10] tarafından geliştirilen “Yaşam Doyumu Ölçegi” Köker tarafından (1991) ve Yetim (1991) tarafından Türkçe'ye uyarlanmıştır[11].

Araştırma verileri yüz yüze görüşme yöntemiyle toplanmıştır. Veriler SPSS for Windows 16.00 istatistik paket programında değerlendirilmiştir. Verilerin değerlendirilmesinde yüzde, ortalama, standart sapma gibi tanımlayıcı istatistikler ve ki-kare test, Student T-Test, Mann Whitney-U test, Kruscall-Wallis, One-Way ANOVA, Tukey-B test ve pearson korelasyon istatistik analiz yöntemleri kullanılmıştır.

Bulgular

Araştırmaya katılan bireylerin 92'si (%70.8) erkek, 38'i (%29.2) kadındır. 113'ü (%86.9) 65 yaş ve üzeridir. Ortalama yaş dağılımı 73.6±8.6'dır. 73'ünün (%56.2) eşi ölmüştür. Bireylerin 54'ü (%41.5) okur yazar olmayıp, 43'ünün (%33.1) sosyal güvencesi yoktur. Kendi ifadelerine göre 78'inin (%60.0) geliri gideri karşılamaktadır (Tablo 1)

Araştırmaya katılan bireylerin 74'ünün (%56.9) herhangi bir kronik hastalığı, 19'unun (%14.6) herhangi bir engellilik durumu vardır ve 81'i (%62.3) herhangi bir yardımcı araç kullanmaktadır. Bireylerin sağlık algısı sorgulandığında 62'si (%47.7) orta olarak ifade etmişlerdir (Tablo 2).

Tablo 3'te araştırmaya katılan bireylerin huzurevinde kalma ile ilgili bilgileri sorgulanmaktadır. Bireylerin 114'i (%87.7) on yıldan daha az süredir huzurevinde kaldıklarını ifade etmişlerdir. Huzurevinde kalma süresi dağılımı 4.7±3.9'dur (1-20). Bireylerin 90'nı (%69.2) 65 yaş ve üzerinde kalmaya başlamışlardır. Huzurevinde kalmaya başlama yaşı dağılımı 68.4±9.6 (40-92) dir. Huzurevinde kalma nedenleri sorgulandığında 68'i (%52.3) kendi başlarına yaşayamadıklarını ifade etmişlerdir (Tablo 3).

Araştırmaya katılan bireylerde bazı değişkenler ile sosyal destek ve yaşam doyumu puanlarının karşılaştırlması Tablo 4'te görülmektedir. Toplam sosyal destek puanı sosyal güvencesi olanlarda olmayanlara göre ve gelir gideri karşılayanlarda gelir gideri karşılamayanlara göre daha iyidir. Sosyal destek ölçeği alt alanları incelendiğinde; Özel insan alan puanları kadınlarda erkeklere göre evli,dul ve boşanmışlarda bekarlara göre, çocuğu olanların olmayanlara göre daha iyidir. Sosyal destek ölçeği alt alanlarından aile alanı ve arkadaş alanı sosyal güvencesi olanlarda olmayanlara göre ve gelir gideri karşılayanlarda gelir gideri karşılamayanlara göre daha iyidir. Huzurevinde kalan yaşlı bireylerde bağımsız değişkenlerle yaşam doyumu arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunmamıştır (p> 0.05) (Tablo 4).

Tablo 5'te sosyal destek ölçeği ve yaşam doyumu ölçeği arasındaki korelasyon görülmektedir. Yapılan çalışmaya göre sosyal destek ile yaşam doyumu arasında orta derecede pozitif bir korelasyon vardır (r=0.312) (Tablo 5).

Tartışma

Yaşlılık bilişsel, fiziksel alanda bir gerileme, üreticilik rolünün bırakılması, sosyal konumda değişme, kişiler arası desteğin zayıflaması, sağlığın kaybı gibi döneme özgü sorunlarıyla bir kayıplar dönemi olarak tanımlanabilir[12]. Kayıpların birbiri ile birleşmesi kişinin kendine olan saygısını azaltmakta ve yaşamdan yeterli doyum sağlanamamaktadır.

Günümüzde yaşlılık ile ilgili politikalar ve programlar yaşam beklentisini uzatmaktan ziyade yaşam kalitesini ve genel sağlığı artırmaya odaklanmıştır. Temel amaç yaşama yıllar katmak değil, yıllara yaşam katmaktır[13]. Kottke'nin belirttiği gibi yaşlıların sadece uzun yaşamaları ile ilgilenilmemeli aynı zamanda onların yaşam kalitesi ve yaşamın anlamı ile de ilgilenilmelidir[14].

Yapılan çalışma bulgularına göre, huzurevinde yaşayan yaşlı bireylerin algıladıkları sosyal desteğin gelir düzeyi iyi olanlarda iyi olmayanlara göre daha iyidir ve sosyal destek ile yaşam doyumu arasında pozitif bir korelasyon olması başka bir ifadeyle sosyal destek arttıkça yaşam doyumu artmaktadır.

Araştırmaya katılan bireylerde toplam sosyal destek ile sosyal güvence ve gelir arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunmuştur (p<0.05). Sosyal destek, sosyal güvencesi olanlarda olmayanlara göre ve gelir gideri karşılayanlarda gelir gideri karşılamayanlara göre daha iyidir (p<0.05). Sosyal destek ölçeği alt alanlarından aile alanı ve arkadaş alanı da sosyal güvencesi olanlarda olmayanlara göre ve gelir gideri karşılayanlarda gelir gideri karşılamayanlara göre daha iyidir (p<0.05). Sosyal göstergelerden biri olan gelir yaşlı bireylerdeki algılayan sosyal desteği etkileyen değişkenlerdendir[15,16]. Aksülün ve Doğan'ın[4] huzurevi ve evde yaşayan yaşlı bireylerde yaptıkları çalışmalarında geliri iyi düzeyde olan yaşlıların sosyal destek algısının geliri iyi düzeyde olmayanlara göre daha iyi olduğunu belirlemişlerdir. Sosyoekonomik durum ile sosyal destek arasındaki ilişkiyi araştıran çalışmalardan Durnaz ve Ünal[17] üst ekonomik düzeyde olan yaşlı bireylerin algıladıkları sosyal desteğin yüksek, alt ekonomik düzeyde olanların algıladıkları sosyal desteğin düşük olduğunu belirlemişlerdir. Spitzer ve Ark.[18] yüksek sosyoekonomik durumun sosyal desteği olumlu yönde etkilediğini saptamışlardır. Çalışmadan elde ettiğimiz bulgular literatürle uyumludur.

Çalışmada sosyal destek ölçeği alt alanlarından özel insan alan puanları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark vardır (p<0.05) Yapılan analizlerde özel insan alanının kadınlarda erkeklere göre daha iyi olduğu belirlenmiştir (p<0.05). Algılanan sosyal destekle cinsiyet ilişkisini araştıran çalışmalar, erkeklerin sosyalleşme sürecinde otonomi, kendine güven ve bağımsızlığına önem verdiği, bu özelliklerin algılanan sosyal desteğin gelişimi ve kullanımının engelleyebileceği söylenmiştir. Erkek rolüne özgü özelliklerin kişinin sorunları hakkında açıklama yapmasını ve sorunlar için yardım istemesini güçleştirdiği öne sürülmektedir[15]. Diğer yandan kadınların genellikle sıcak, duyarlı ve sorunlarını başkaları ile paylaşan özellikte olmaları nedeniyle sosyal destek kaynaklarını daha rahat kullanabildikleri belirtilmektedir[19].

Çalışmada hiç evlenmemiş olanların sosyal destek ölçeği özel insan alt alanını evli, dul ve boşanmışlardan daha düşük olarak belirlenmiştir (p<0.05). Sosyal destek eş, aile, arkadaşlar tarafından sağlanan maddi ve manevi desteği içermektedir. Yapılan çalışmalarda evli ve eşi ile birlikte yaşayan yaşlı bireylerin sosyal destek puanları daha yüksek bulunmuştur[4,20]. Çalışmamızda hiç evlenmemiş olanların sosyal destek ölçeği özel insan alt alanının evli, dul ve boşanmışlardan daha düşük çıkması bu gruptaki bireylerin sosyal destek kaynaklarının yetersiz olmasından kaynaklanıyor olabilir. Ayrıca sosyal destek özel insan alan puanının çocuğu olanlarda olmayanlara göre daha iyi olması birlikte değerlendirilmesi gereken iki değişken olabilir. Evli, dul ya da boşanmış olanlar aynı zamanda çocuğu olan yaşlı bireyler olup, çocukların onların hayatında özel bir yeri olması başka bir deyişle çocuklar tarafından sosyal destek görmeleri olarak değerlendirilebilir.

Çalışmada sosyal destek ölçeği ve yaşam doyumu ölçeği arasındaki orta derecede pozitif bir korelasyon vardır (r=0.312). yaşam doyumu ile yaş arasında zayıf pozitif korelasyon (r=0.047); yaşam doyumu ile huzurevinde kalma süresi arasında zayıf negatif korelasyon (r=-0.057) vardır. McCauley[21], yaşlılarda sosyal ilişkilerin artmasının onların yaşam memnuniyetlerinin önemli bir belirleyicisi olduğunu belirtmiştir. McCulloch[22]sosyal desteğin mental sağlık için önemli olduğunu ifade etmiştir. Benzer şekilde, McNicholas[23] sosyal desteğin öz saygıyı artırdığı ve sağlık algısını pozitif yönde etkilediğini belirtmiştir. OHara da[24] makalesinde yaşlılarda sosyal desteğin yaşam kalitelerini artırdığını belirtmiştir. Çalışma sonucu literatürle uyumludur.

Sonuç olarak huzurevinde yaşayan yaşlı bireylerin algıladıkları sosyal destek ve yaşam doyumu düzeylerini ve sosyal destek ile yaşam doyumu arasındaki ilişkiyi ortaya koymak amacıyla yapılan çalışmada, huzurevinde yaşayan yaşlı bireylerin algıladıkları sosyal desteğin gelir düzeyi iyi olanlarda iyi olmayanlara göre, kadınlarda erkeklere göre ve evli/dul olanlarda hiç evlenmemişlere göre daha iyi olduğu ve sosyal destek ile yaşam doyumu arasında pozitif bir korelasyon olması başka bir ifadeyle sosyal destek arttıkça yaşam doyumunun arttığı belirlenmiştir.

Yaşlılarla çalışan görevlilere yaşlılık süreci, yaşlıların ruh sağlığı, sosyal desteğin önemi gibi konularda eğitim verilmesi; özellikle huzurevinde yaşayan ileri yaşta, eğitim ve gelir düzeyi düşük olan ve ziyaret edilmeyen yaşlıların ruhsal yönden öncelikle değerlendirilmesi ve kurumsal desteklerini artırma yönünde çalışmaların yapılması önemlidir.

References

1. Türkiye'de Yaşlıların Durumu ve Yaşlanma Ulusal Eylem Planı. Sosyal Sektörler ve Koordinasyon Genel Müdürlüğü. Yayın No: DPT 2741. 2007 http://ekutup.dpt.gov.tr/nufus/yaslilik/eylempla.pdf. Erişim: 10.06.2009
2. Türkiye Nüfus Sağlık Araştırması, Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü, 2008. http://www.hips.hacettepe.edu.tr/tnsa2008/index.htm. Erişim: 06.09.2009
3. Güler Ç, Akın L. (Ed) Halk Sağlığı Temel Bilgiler. Hacettepe Üniversitesi Yayınları. 1. Baskı. Ankara. 2006: 1019-1029.
4. Aksüllü N, Doğan S. Huzurevinde ve evde yaşayan yaşlılarda algılanan sosyal destek etkenleri ile depresyon arasındaki ilişki. Anadolu Psikiyatri Dergisi 2004; 5: 76-84
5. Karataş S. Yaşlılıkta yaşam doyumu ve etkileyen etmenler. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Hizmetler Yüksekokulu Dergisi 1990; 8: 105-114.
6. Dhar HL. Gender, aging, health and society. J Assoc Physicians India. 2001; 49: 1012-1020.
7. Helman EA, Stewart C. Social support and the elderly client. Home Health Nurs. 1994;12: 51- 60.
8. Patterson BJ. The process of social support: adjusting to life in a nursing home. J Adv Nursing. 1995; 21: 682-689.
9. Eker D, Arkar H. Çok boyutlu algılanan sosyal destek ölçeğinin faktör yapısı, geçerlik ve güvenirliği. Türk Psikoloji Dergisi 1995; 10: 45-55.
10. Diener E, Emmons RA, Larsen RJ, et al. The satisfaction with life scale. J of Pers Assess. 1998; 49: 71-75.
11. Çeçen R. Üniversite öğrencilerinde yaşam doyumu yordamada bireysel bütünlük duygusu, aile bütünlük duygusu ve benlik saygısı. Egitimde Kuram ve Uygulama. 2008; 1: 19-30.
12. Şener A. Yaşlılık, Yaşam doyumu ve Boş Zaman Faaliyetleri. http://www.sdergi.hacettepe.edu.tr/yasamdoyumu.pdf. Erişim: 13.06.2009
13. Çetin A. “Yaşam Kalitesi ve Rehabilitasyon”, Y. Gökçe Kutsal (ed.) Geriatri 2002, Hacettepe Üniversitesi Geriatrik Bilimler Araştırma ve Uygulama Merkezi. İstanbul, Turgut Yayıncılık, 2002: 218-221.
14. Kottke FJ. Philosophic considerations of quality of life for disabled. Arch Phys Med and Rehabil. 1982; 63: 60-62.
15. Sorias O. Sosyal desteklerin ruhsal sağlığı koruyucu etkisinin depresyonlu ve sağlıklı kontrollerde araştırılması. Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi. 1988; 27: 1033-1039
16. Tremethick JM. The importance of social support among elderly, J Community Psyhol. 1997; 11: 3-20.
17. Durmaz P, Ünal B. Narlıdere Bölgesinde Yaşayan Yaşlıların Sosyal Destek Düzeylerinin İncelenmesi. Uluslararası Halk Sağlığı Kongresi Özet Kitabı. İstanbul, 2000: 144.
18. Spitzer A, Bar T, Golander H. Social Support: How does it really work? J Adv Nurs. 1995; 22: 850-854.
19. Sorias O. Yaşam stresine karşı koruyucu olarak sosyal destekler. Edebiyat Fakültesi Yayınları. Seminer Psikoloji (Özel Sayı): 1988: 805-811.
20. Eker D, Akar H. Çok Boyutlu Algılanan Sosyal Destek Ölçeğinin Faktör yapısı Geçerlik Güvenirliği. Türk Psikoloji Dergisi. 1995; 10: 45-55.
21. McCauley E, Blissmer B, Marquez D, Lerome G, Kramer A. Social relations, physical activity and well being in older adults. Prevent Med 2000; 33: 608-617.
22. McCulloch BJ. Relationship of family proximity and social support to mental health of older rural adults: the Appalachian context. J Aging Stud 1995; 9: 65-81.
23. McNicholas SL. Social support and positive health practices. West J Nurs Res 2002; 5: 772-787.
24. OHara L. The influence of optimum and social support on quality of life of community dwelling elderly people. London, ONT: The University of Western Ontario, 1998. 239 pp. Thesis.