Genç Yetişkinlerde Sözlü ve Uygulamalı Bacak Tercihinin İncelenmesi

Amaç: Bu çalışmada genç yetişkin erkek ve bayanların bacak tercihi profilleri sözlü ve uygulamalı olarak belirlenip ilişki düzeyleri incelendi.

Gereç ve Yöntem: Araştırmaya yaş ortalaması 20.47 ± 1.88 yıl olan 103 erkek, 20.22 ± 2.09 yıl olan 63 bayan olmak üzere toplam 166 genç birey katıldı. Katılımcıların günlük işlerde ve fiziksel aktivitelerde baskın bacak tercihleri sözlü olarak belirlendi. Özel Yetenek Sınavı beceri ve koordinasyon parkurunda bacak tercihinin söz konusu olduğu, “koşuya başlama”, “denge aletine çıkma”, “futbol topunu duvara vurma” ve “öne takladan sonra koşuya başlamada” tercih ettikleri bacak, kamera ile videoya kaydedildi.

Bulgular: Sözlü beyanlar neticesinde bayan grubunun % 92.06'sı, erkek grubunun ise % 85.44'nün sağ bacağı tercih ettiği tespit edildi. Her iki grupta da farklı karakterdeki hareketlere başlama esnasında tercih edilen bacakların yüzde dağılım değerleri sırası ile topu duvara vurma ve denge aletine çıkma istasyonlarında daha yüksek bulundu.

Sonuç: Genç yetişkinlerden oluşan bu çalışmada katılımcıların bacak tercihlerini, istasyonlardaki zorluk derecesi dikkate alındığında, hız, denge ve de motorsal beceri bakımından daha yetenekli olduğuna inandıkları tarafa yönelttikleri (kaydırdıkları) söylenebilir. Yaşamsal süreç içerisinde motor öğrenmenin kapsamı ve etkinliği, uzuvların kullanımına yönelik lateral asimetri üzerinde etki yaparak baskınlık oranını düşürebilecektir. Bu nedenle alt ve üst ekstremitelere yönelik tercih belirleme çalışmalarında, seçilen uygulamaların kaba veya basit motor becerilerden ziyade, estetik, denge ve çabukluk gibi ince motor becerileri gerektiren ve bunların kombinasyonundan oluşan hareketlerden oluşturulması, baskın uzvu ve baskınlık oranını belirlemede daha etkili olacaktır.

Objective: The purpose of this study was to determine the leg preference profiles of young adult male-female and investigate relation levels each others.

Materials and Methods: Totally 166 individuals who consisting of 103 males (age mean 20.47 ± 1.88 years) and 63 female (age mean 20.22 ± 2.09 years) participated to study. It was determined the dominant leg preferences of participants verbally in daily works and physical activities. “Starting the race”, “climb up to balance apparatus”, “hit the ball to wall” and “running from somersault” leg preference recorded to video camera in test area.

Results: As a result of verbal statements, it was ascertained that 92.06 percent of female group and 85.44 percent of male group preferred the right leg. The value order of percentage distribution of the preferred leg during the start of the movements at different characters in each group was ascertained higher at putting the ball on the wall and climbing to the balancing equipment stations.

Conclusion: In that researh consisting of young adults, it can be said that the attendants direct their leg reference to the field which they believe that they are more talented in respect to speed, balance and motor skills when considered the level of difficulty in cicuits. The range of learning motor and its efficiency will reduce the dominance ratio by effecting the lateral asmmetry related to the use of organs. Hence, in the works of determining of reference related to the upper and lower extrimities, the selected references requring light motor skills such as aesthetic, balance and speediness and consisting of movements of their combination will be more effective in determining the dominant organ and dominance ratio rather than the gross and simple motor skills.

Giriş

Günlük işlerin gerçekleştirilmesinde sağ ya da sol el veya ayağı kullanma eğiliminden kaynaklanan el ve ayak tercihinin sinirsel mekanizması üzerinde yaklaşık yüzyıldan bu yana çalışılmasına rağmen bu konu henüz kesin olarak aydınlatılamamıştır. Sağlaklığı ve solaklığı anne karnındaki konum ve hormonal etkiler ile açıklamaya çalışan görüşler olmakla birlikte ayak (aynı zamanda el) tercihinin genetik olarak belirlenen bir özellik olduğu yaygın görüş olarak kabul edilmektedir. Genelde ayak ve el tercihinin serabral dominantla ilgili olduğu kabul edilmekte ve serabral lateralizasyonun beynin sağ - sol hemisferleri arasındaki fonksiyonel ve morfolojik farklılaşmayı ifade ettiği belirtilmektedir[1,2].

Yapılan araştırmalarda 5 yaşındaki çocukların % 94’ünde ayak tercihinin oluştuğu görülmüştür[3]. Başka bir çalışmada ise 4 yaşındaki çocukların % 96’sında sağ ve sol ayağı kullanmanın tercih edildiği tespit edilmiştir. Ayrıca bebeklerin 15 aylıkken topa vurmak için bir ayaklarını kullanmayı tercih ettikleri ortaya konmuştur[4].

Yanallık veya tercihler ile ilgili yapılmış çalışmalardan ister “insanlarda fonksiyonel ve yanal tercihlerin tespitini yapıp bunların yaşam sürecindeki yaş farklılıkları ile olan ilişkilerini” ortaya koymaya yönelik, isterse “farklı duruş pozisyonlarında (oturur ve ayakta) kaba ve ince motor becerilerin gerçekleştirilmesinde ekstremite tercihlerini belirlenmeye yönelik çalışmalar olsun birçok çalışmada yaşam kalitesini ve rehabilite sürecinin etkinliğini artırmak için tespitler hedeflenmiştir[5,6].

“Çocuk futbol oyuncularında bacak tercihi ve bacaklar arası performansın değerlendirilmesi” ve “uzun dönem futbol antrenmanlarının futbolcuların baskın ve baskın olmayan ayaklarının görsel ve işitsel reaksiyon zamanlarına etkileri” gibi çalışmalarda ise lateral asimetri arasındaki fark veya benzerlikler ortaya konularak, lateral asimetri arasında daha dengeli ve birbirine yakın bir gelişimin tesis edilmesi için takımların performans ile ilgili birimlerine ve özellikle alt yapı antrenörlerine bilimsel temelli mesajlar verilmesi amaçlanmıştır[7,8].

Literatürde uygulamalı olarak ayak veya bacak tercihlerini belirlemeye yönelik yapılmış sınırlı sayıda çalışmaya rastlanmaktadır. Hoffman ve ark.[9] yaş ortalaması 19,2 ± 3.2 yıl olan bayan ve erkeklerden oluşan çalışma grubunda baskın bacağı üç farklı şekilde belirlemişlerdir. Bunlar; yüksek bir konsantre ile topun 10 m uzaklıktaki belli bir hedefe atılması, 20 cm yüksekliğinde bir platforma adım atılarak çıkılması ve son olarak ayakta iki bacak üzerinde dengeli bir duruş vaziyetinde iken sırt ortasına uygulanan denge bozucu itme eylemine karşı dengeli duruş pozisyonunu koruma veya ayakta kalıp eski duruş pozisyonuna yeniden gelme adına kullanılan bacağı dikkate alma şeklinde rapor edilmiştir.

Capranica ve ark.[10], genç futbolcularda tercih edilen ve edilemeyen bacakların gücünü ve kuvvetini belirlemeye yönelik yaptıkları çalışmada baskın bacağı durağan halden merdiven tırmanmaya başlarken ilk kullanılan bacağı dikkate almak sureti ile belirlemişlerdir. Demir ve ark.[11], yaş ortalaması 17.3 ± 1.4 yıl olan basketbolcularda dominant bacağı; basketbol oyunu sırasında turnikelerde ve koşarak girilen ribauntlardaki sıçramada en çok kullandığınız bacak sorusuna aldıkları cevap ile oyuncuların kendilerini rahat hissettikleri bacağın hangisi olduğunu sorguladıktan sonra tespit etmişlerdir.

Bu çalışmada; bacak tercihinin söz konusu olduğu birbirinden farklı karakterdeki fiziksel aktivitelerde baskın olarak tercih edilen bacakların kullanım oranları incelenmiş, aynı zamanda bacak tercihinin belirlenmesinde sözlü olarak sorulan soruya verilen cevaplarla, uygulamalı sonuçlar arasındaki ilişki düzeyi bayan ve erkek grupları ayrı ayrı ve birlikte dikkate alınarak irdelenmiştir.

Gereç ve Yöntem

Araştırmaya yaş ortalaması 20.47 ± 1.88 yıl olan 103 erkek, 20.22 ± 2.09 yıl olan 63 bayan olmak üzere toplam 166 genç/yetişkin (yaş ortalaması 20.38 ± 1.96 yıl) katıldı. Çalışma grubu Beden Eğitimi ve Spor Yüksekokulu Özel Yetenek Sınavına müracaat eden gönüllülerden olup, koşu barajını geçen adaylardan oluşturuldu. Tercih bacağının (T.B.) erkek ve bayan gruplarındaki yüzdelik dağılımları sözlü ve uygulamalı olmak üzere iki farklı şekilde belirlendi.

1- Katılımcılara sınavlar öncesi günlük işlerde ve fiziksel aktivitelerde baskın olarak tercih ettikleri bacak; sözlü olarak sorulup, alınan cevap aday adına düzenlenmiş bilgi formuna kaydedildi.

2- Katılımcılara fiziksel aktivitelere başlamadaki tercih bacağı yüzdelik dağılımı ise; beceri ve koordinasyon parkurunda birbiri ardına dizilmiş sekiz farklı istasyon arasından seçilen ve bacak tercihinin söz konusu olduğu; durağan halden koşuya başlama, denge tahtasına çıkma, futbol topunu duvara vurma ve kasa üzerinde takladan sonra koşuya başlamadaki tercihlerine göre belirlendi.

Beceri ve koordinasyon sınav aşamasında her adaya yaklaşık 20 dakika arayla iki şans verilip, önceden belirlenen istasyonlardaki bacak tercihleri daha sonra video kasetlerden izlenerek bireysel bilgi formlarına kaydedildi.

İstatistiksel Analiz: Katılımcıların uygulamalar esnasındaki tercihleri hem videoya hem de her bir katılımcı için düzenlenen bilgi formuna çetele yöntemi ile kaydedildi. Çetele yöntemi ile elde edilen değerler videodan izlendikten ve gerekli düzeltmeler yapıldıktan sonra yüzde dağılımlar hesaplandı. Sözlü ve uygulamalı olarak belirlenen bacak tercihlerinin ilişki düzeyleri erkek ve bayan grupları için ayrı ayrı ve birlikte olmak üzere SPSS for Windows 14.0 Paket Programında (statistics/correlate/bivariate) 0.05-0.01 seviyelerinde değerlendirildi.

Bulgular

Araştırmaya katılan 63 bayan katılımcının yaş ortalaması 20.22 ± 2.09 yıl, boy ortalaması 160.14 ± 5.63 cm ve vücut ağırlığı ortalaması 50.97 ± 5.68 kg, 103 erkek katılımcının yaş ortalaması 20.47 ± 1.88 yıl, boy ortalaması 175.24 ± 4.48 cm ve vücut ağırlığı ortalaması 64.01 ± 5.13 kg olarak tespit edildi (Tablo 1).

Katılımcılara sözlü olarak sorulan “günlük işlerde ve fiziksel aktivitelere başlamada baskın olarak kullandığınız bacak hangisidir?” sorusuna alınan cevaplara göre 63 bayan katılımcıdan 58’i sağ, 5’i sol, 103 erkek katılımcıdan ise 88’i sağ, 15’i de sol bacağını baskın olarak kullandığını ifade etmişlerdir (Tablo 2). Bu ifadeler doğrultusunda bayanların % 92.06’sı sağ, % 7.94’ü sol, erkeklerin ise % 85.44’ünün sağ, %12.05’inin de sol bacağını baskın olarak kullandığı görülmektedir (Tablo 2).

Bayan ve erkeklerden oluşan tüm katılımcılardan tercih bacağının belirlenmesinde sözlü olarak alınan cevap ile katılımcıların uygulamalar esnasında sergiledikleri tercih bacakları arasındaki ilişki, denge aletine çıkma ile topu duvara vurma istasyonlarındaki her iki denemede, Öne takladan sonra koşuya başlama istasyonunda ise sadece 1. denemede 0.01 seviyesinde iken diğer istasyonlarda (koşuya başlama istasyonundaki tercih bacağının 1. ve 2. denemesi ile öne takladan sonra koşuya başlamanın 2. denemesinde) 0.01 veya 0.05 seviyesinde bir ilişkiye rastlanmadı (Tablo 6).

Tercih bacağının söz konusu olduğu istasyonvların her birinde sergilenen tercih bacağı ile bu istasyonlardaki 2. deneme esnasında sergilenen tercih bacakları arasında 0.01 seviyesinde ilişki olduğu tespit edildi (Tablo 6).

Tercih bacağının belirlenmesinde bayan katılımcılardan sözlü olarak alınan cevap ile katılımcıların uygulamalar esnasında sergiledikleri tercih bacakları arasındaki ilişki, topu duvara vurma istasyonundaki her iki denemede ve Öne takladan sonra koşuya başlama istasyonun 1. denemesinde 0.01 seviyesinde iken, denge aletine çıkma istasyonun 1. denemesinde 0.05 seviyesinde tespit edildi (Tablo 7).

Öne takladan sonra koşuya başlama istasyonunda ise sadece 1. denemede 0.01 seviyesinde iken diğer istasyonlarda (koşuya başlama istasyonundaki tercih bacağının 1. ve 2. denemesi ile denge aletine çıkma ve öne takladan sonra koşuya başlamanın 2. denemesinde) 0.01 veya 0.05 seviyesinde bir ilişkiye rastlanmadı (Tablo 7).

Tercih bacağının söz konusu olduğu istasyonların her birinde sergilenen tercih bacağı ile bu istasyonlardaki 2. deneme esnasında sergilenen tercih bacakları arasında 0.01 seviyesinde ilişki olduğu tespit edildi (Tablo 7). Sadece erkek katılımcıların oluşturduğu gruptan tercih bacağının belirlenmesinde sözlü olarak alınan cevap ile katılımcıların uygulamalar esnasında sergiledikleri tercih bacakları arasındaki ilişki, denge aletine çıkma ve topu duvara vurma istasyonlarında her iki denemede 0.01 seviyesinde, durağan halden koşuya başlama ile öne takladan sonra koşuya başlama istasyonlarının ise sadece 1. denemesinde 0.05 seviyesinde tespit edildi (Tablo 8).

Uygulamaya yönelik bacak tercihinin belirlenmesinde durağan halden koşuya başlama ile öne takladan sonra koşuya başlama istasyonlarındaki 2. denemelerde sergilenen bacak tercihlerinin sözlü olarak verilen bacak tercihleri ile ilişkisine rastlanmadı. Karma ve bayan gruplarında olduğu gibi erkek grubunda da tercih bacağının söz konusu olduğu istasyonların her birinde sergilenen tercih bacağı ile bu istasyonlardaki 2. deneme esnasında sergilenen tercih bacakları arasında 0.01 seviyesinde ilişki olduğu tespit edildi (Tablo 8).

Tartışma

Bacak tercihi veya baskın bacak ile ilgili birçok çalışmada tercih bacağının belirlenmesine yönelik anket veya baskınlığı belirleyecek bir veya birden fazla uygulamalar bir arada yöntem olarak seçilmiştir.

Katılımcılarındaki yaş ortalaması 20.4 yıl olan bu çalışmada bacak tercihleri konusunda sözlü olarak verilen cevaplar bakımından bayanlardaki sağlaklık oranı (% 92.06) erkek grubundan (% 85.44) daha fazla olmasına rağmen istatistiksel olarak grupların benzerlik gösterdiği tespit edildi (Tablo 3). Tan[12] ise, kadınların tercih ölçülerinde daha bariz baskınlık oranları gösterdiklerini bir başka ifade ile daha kuvvetli sağlaklık özelliğine sahip olduklarını beyan etmiştir.

Bayan ve erkeklerden oluşan karma gurupta, sözlü olarak verilen cevaplar bakımından elde edilen sağlaklık (% 88) ve solaklık oranlarına (% 12) (Tablo 3) en yakın değerlerin, “topu duvara vurma” istasyonundan elde edilen bacak tercihi değerlerinin olduğu görüldü (sağı kullanma % 89.8, solu kullanma % 10.2) (Tablo 4). Sözlü olarak verilen cevaplar bakımından elde edilen sağlaklık ve solaklık değerleri ile örtüşen değerlerin, karma grupta olduğu gibi hem bayan hem de erkeklerden oluşan grupta “topu duvara vurma” istasyonundan elde edilen değerler olduğu gözlendi (Tablo 3-8).

Annett[13], insanların % 90’ının sağlak, % 10’unun ise solak olduğu belirtirken, Carey ve ark.[14], 1998 dünya kupası finallerine katılan 16 takımın maçlarını izleyerek yaptıkları çalışmada 236 futbolcudan yaklaşık % 79’ nun sağlak olduğunu bildirmişlerdir. Turgut ve Afyon[15], profesyonel ve amatör alt yapı takımlarında oynayan, yaşları 16-18 (yıl) arasında değişen grubun ayak tercihlerindeki sağlaklık oranını sırasıyla; % 81.5, % 85.2 şeklinde olduğunu rapor etmişlerdir.

“Topu duvara vurma” istasyonunda tercih bacağını kullanma oranı; bütün gruplarda (karma grup T.B.; % 89.8, bayan grubu T.B.; % 95.2, ve erkek grubu T.B.; % 86.4) diğer uygulama istasyonları olan “denge aletine çıkma”, “durağan halden koşuya başlama” ve “öne takladan sonra koşuya başlama”’da elde edilen tercih bacağını kullanma oranlarından daha yüksek bulundu (Tablo 4-6). Bulunan bu sonuç; “topun duvara vurulması” istasyonunda tercihleri belirlemeye yönelik diğer istasyonlardan farklı olarak, daha fazla sinir-kas uyumu ve daha fazla motorsal beceri gerekliliği ile açıklanabilir. Dolayısı ile istasyonlardaki zorluk derecesi göz önüne alındığında, farklı karakterdeki hareketlere başlamada sinir-kas uyumu ile motorsal becerideki ön yeterlilik, tercihlerin dağılımını etkilemekte ve tercihlerin bir tarafa doğru yoğunlaşmasına veya lateral simetriye neden olabilmektedir.

Erkek grubunda “topu duvara vurma” istasyonunda elde edilen tercihlerdeki baskınlık oranının bayan grubundan daha düşük olması durumu; dünyanın birçok ülkesinde olduğu gibi ülkemizde de futbol oyununun ana materyali olan “top” un, yaşam kültürünün bir parçası olarak erkeklerin hayatına küçük yaştan itibaren girmesi ve hareketle ilgili motor öğrenme sürecinin erkeklerin lehine işlemesi ile izah edilebilir (Tablo 4, 5).

Gerek doğum öncesi genetik sebepler ve gerekse doğum sonrası gelişim süreci içerisinde çevresel şartlardan dolayı tercihlerin başlaması ve bir uzva doğru kayması birçok çalışmada irdelenmiştir[1-4]. Küçük yaşlarda tercih bacağı kullanım oranının kaba ve ince motor beceri ayrımı yapmaksızın çok daha belirgin olmasına karşın, motor gelişim sürecinin yaşla beraber ilerlemesine binaen baskınlık miktarında; özellikle kaba diye tabir edilen ve özel bir kognitif yetenek ile üst derecede sinir-kas uyumu gerektirmeyen hareketlere başlamada azalmaya neden olduğu söylenebilir. Ancak bireysel yetenekler, çevresel şartlar, motor öğrenme sürecinde özel bir gayret veya lateral simetri çalışmaları; daha komplike hareketlerde dahi baskınlık derecesini azaltmaya sebep olabilecek etmenlerdendir.

Genç yetişkinlerden oluşan bu çalışmada katılımcıların, sınav ortamında zamana karşı yarışmaları, bacak tercihinin söz konusu olduğu farklı karakterdeki hareketlere başlama esnasında, tercihlerini "istasyonlardaki zorluk derecesini dikkate alarak, hız, denge ve de motorsal beceri bakımından daha yetenekli olduğuna inandıkları tarafa yöneltmelerine neden olmuştur" savını ileri sürmemize neden olmuştur (Tablo 3- 5).

Yaşamsal süreç içerisinde motor öğrenmenin kapsamı ve etkinliği, uzuvların kullanımına yönelik lateral asimetri üzerinde etki yaparak baskınlık oranını düşürebilecektir. Bu nedenle alt ve üst ekstremitelere yönelik tercih belirleme çalışmalarında, seçilen uygulamaların kaba veya basit motor becerilerden ziyade, estetik, denge ve çabukluk gibi ince motor becerileri gerektiren ve bunların kombinasyonundan oluşan hareketlerden oluşturulması, baskın uzvu ve baskınlık oranını belirlemede daha etkili olacaktır.

References

1. Gabbard C. Foot laterality during childhood: a review. Int J Neurosci 1993; 72: 175-182.
2. Tan Ü. Left-right differences in the hoffman reflex recovery curve assciated with handednee in normal subjects. Int J Psychophysiol 1985; 3: 75-78.
3. Belmont L, Birch HG. Lateral dominance and right-left awareness in normal children. Child Dev 1963; 34: 257-270.
4. Gabbard C, Bonfigli D. Foot laterality in four years olds. Perceptl Mot Skills 1987; 65: 943-946.
5. Dittmar M. Functional and postural lateral preferences in humans: interrelations and life-span age differences. Hum Biol Aug 2002; 74: 569-585.
6. Beling J, Wolfe GA, Allen KA, Boyle JM. Lower extremity preference during gross and fine motor skills performed in sitting and standing postures. J Orthop Sports Phys Ther May 1999; 29: 300-301.
7. Teixeira MC, Teixeira LA. Leg preference and interlateral performance asymmetry in soccer player children. Dev Psychobiol Dec 2008; 50: 799-806.
8. Karadağ A, Kutlu M. Uzun dönem futbol antrenmanlarının futbolcuların baskın ve baskın olmayan ayaklarının görsel ve işitsel reaksiyon zamanlarına etkileri. Fırat Tıp Dergisi 2006; 11: 126-129.
9. Hoffman M, Schrader J, Applegate T, Koceja D. Unilateral postural control of the functionally dominant and non dominant extremities of healthy subjects. J Athl Train 1998; 33: 319-322.
10. Capranica L, Cama G, Fanton F, Tessitore A, Figura F. Force and power of preferred and non-preferred leg in young soccer players. J Sports Med Phys Fitness 1992; 32: 358-363.
11. Demir H, Zergeroğlu MA, Ergen E. Basketbolcularda dominant ve non-dominant bacakların izokinetik kas kuvveti ve dikey sıçrama bakımından karşılaştırılması. Spor Bilimleri Dergisi 2000; 11: 3-8.
12. Tan Ü. Role of prenatal positin in grasp-reflex asymmetry in human neonates. Perceptl Mot Skills 1994; 78: 287-290.
13. Annett M. The distribution of manual asymmetry. Br J Psychol 1972; 63: 343-358.
14. Carey DP, Smith G, Smith DT, et al. Footedness in world soccer: an analysis of France '98. J Sports Sci Nov 2001; 19: 855-864.
15. Turgut Ö, Afyon AY. Profesyonel ve amatör takımda oynayan futbolcuların postürel özelliklerinin karşılaştırılması. Uluslararası Spor Bilimleri Kongresi Bildiri Kitapçığı. MUĞLA: 2006; 1125-1129.