Spontan Spinal Epidural Hematomlar: 12 Olgunun Değerlendirilmesi

Amaç: Spontan spinal epidural hematomlar (SSEH) nadir görülen, nöroşirürjikal müdahale gerektiren acil kanamalardandır. Bu çalışma ile, hasta serimizi, yönetimimizi ve edindiğimiz deneyimlerimizi değerlendirip, literatür eşliğinde tartıştık.

Gereç ve Yöntem: Retrospektif olarak Ocak 2011 ile Aralık 2016 tarihleri arasında ameliyat edilen 12 SSEH hastası incelendi. Hastaların cinsiyetleri, yaşları, semptomlar geliştikten sonra başvuru saatleri, ek hastalıkları, antiagregan ya da antikoagülan ilaç kullanım öyküleri, kanamanın seviyeleri, başvurudaki, taburculuktaki ve 3. ay kontrollerindeki nörolojik muayene bulguları American Spinal Injury Association (ASIA) skorlamasına göre değerlendirildi.

Bulgular: Hastaların 8’i kadın, 4’ü erkek idi. Yaşları 31 ile 78 arasındaydı. 5 hastada kumadin, 4 hastada aspirin, 1 hastada clexane kullanım öyküsü vardı. 2 olguda hipertansiyon öyküsü mevcuttu. Semptomların başlangıcından sonraki ilk 24 saat içerisinde ameliyat edilebilen 6 hastanın 6’sında da postoperatif erken ve geç dönemde ASIA skorlarının ve fonksiyonel sonuçların giderek iyileştiği tespit edildi. 24-48 saat arasında operasyona alınan 6 hastanın 5’inde ise erken dönemde anlamlı düzelmeler elde edilemedi. 3. ay kontrollerinde ise bir miktar düzelme görüldü. 1 hastada solunum sıkıntısı nedeniyle mortalite görüldü.

Sonuç: SSEH gelişiminde etkili en önemli risk faktörleri arasında antikoagülan ve antiagregan ilaç kullanımı vardır. MR tanıda değerlidir. Çekilemediği durumlarda BT de kullanılabilir. Semptomların başlaması ile cerrahi müdahale arasında geçen zaman ve ameliyat öncesi nörolojik durum (ASIA skor) prognozu etkiler. Ameliyat sonrasında fizik tedavinin de iyileşmede önemli bir yeri vardır. Sıklıkla birden fazla spinal segment etkilenebilir. Çok seviyeli ve geniş laminektomiler instabiliteye neden olabilir. Bu nedenle kanamaya ulaşmada parsiyel ya da hemilaminektomiler veya laminotomiler tercih edilebilir.

Objective: Spontaneous spinal epidural hematomas (SSEH) are rare type of bleeding which require urgent, neurosurgical intervention. We evaluated our patient series, management and discussed them in the light of the literature.

Material and Methods: We retrospectively reviewed 12 SSEH patients who were operated between January 2011 and December 2016. Patients' genders, ages, time of admission after symptoms developed, comorbidities, antiaggregant/anticoagulant drug use, bleeding levels, neurological examination at admission, discharge and at the 3rd month were assessed according to ASIA (American Spinal Injury Association) score.

Results: 8 of the patients were female, 4 were male. They were between 31 and 78 years old. Medication history was as follows: 5 patients coumadin, 4 patients aspirin and 1 patient had a story of clexane usage. Hypertension was present in 2 cases. 6 of the patients who were able to be operated within the first 24 hours after the onset of the symptoms, were found to have improved ASIA scores in early and late postoperative period. Significant improvements couldn’t be obtained in early period in 5 of 6 patients who were operated between 24-48 hours. Mild improvement was observed in the 3rd month follow-ups. Mortality was seen in 1 patient.

Conclusion: The most important risk factors for SSEH are anticoagulant and antiaggregant use. MRI is valuable for detection. CT may also be used, when MRI can’t be achieved. The time between the onset of symptoms and surgery, and the preoperative neurological status are affecting the prognosis. Physical Therapy has an important role in recovery after surgery. Multilevel, wide laminectomies can cause instability, so partial and hemilaminectomies or laminotomies may be preferred.

Introduction

Spontan spinal epidural hematomlar (SSEH), nadir görülürler. İnsidansı yaklaşık 0.1/100.000 dir. Kanama kaynağının genellikle internal posterior vertebral venöz pleksus tarafından olduğu düşünülmektedir.Etiyolojisinde çeşitli etkenler bildirilmiştir. En sık ileri yaş, antikoagülan ve antiagregan (antiplatelet) ilaç kullanımı vurgulanmıştır[1-3]. Olguların çoğunda başvuru şikayetleri sıklıkla kanamanın olduğu seviyede şiddetli ağrı ile birlikte hızlı ilerleyen motor ve duyu defisitidir[4]. Nadiren nörolojik muayene normal olabilir. Ancak çoğunlukla yerleşim yerlerine göre; paraparezi, quadriparezi, sfinkter kusurları yapabilirler[2,5]. Minimal semptomu olan olgularda spontan düzelmeler de gözlenebilir. Fakat çoğunlukla akut gelişen nörolojik defisite neden olabilmeleri nedeniyle sıklıkla acil cerrahi müdahale edilmesi gereken durumlardır. Prognozu belirleyen etkenler arasında hastanın başvurudaki nörolojik durumu ve cerrahi müdahalenin olabildiğince erken yapılması önemlidir[1,5]. Bu çalışmada 12 spontan spinal epidural hematom hastasındaki, yönetim ve edinilen klinik deneyimler literatür ışığında değerlendirip tartışıldı.

Material and Method

Retrospektif olarak dijital hasta kayıt sistemi tarandı. Ocak 2011 ile Aralık 2016 tarihleri arasında kliniğimizde opere edilen 12 SSEH hastası çalışmaya dahil edildi. Travmatik olanlar, başka bir spinal cerrahi sonrası komplikasyon olarak gelişen hematomlar, spinal ya da epidural anestezi veya analjezi uygulanımı öyküsü olan hastalar çalışmaya dahil edilmedi. Hastaların cinsiyetleri, yaşları, ek hastalıkları, antiagregan, antikoagülan kullanım öyküleri, MR veya BT’de kanamanın seviyeleri, semptomlar geliştikten sonra yaklaşık kaçıncı saatte ameliyata alındıkları, başvurudaki, taburculuktaki ve 3. ay kontrollerindeki nörolojik muayeneleri ASIA (American Spinal Injury Association) sakatlık skalası (Tablo 1) kullanılarak değerlendirildi[6].

Hastaların Yönetimi: Tüm hastalar akut gelişen nörolojik defisitler ile başvurdu. Bu nedenle başvurudan sonraki ilk 24 saat içerisinde opere edildiler. 6 hasta direk acil servise başvurduğu için tarafımızdan değerlendirilip acil radyolojik görüntüleme ile ilk 24 saatte tanı alıp, cerrahiye girdi. Diğer 6 hasta ise, ya hasta kaynaklı nedenlerden ya da başka merkez veya klinikten geç tanı alıp bize gönderildiği için 24-48. saat arasında ameliyata alınabildiler. 10 olguda tanıda MR kullanıldı. 1 numaralı olgunun operasyon öncesi ve operasyon sonrası spinal MR görüntüleri Şekil 1’de verilmiştir. 2 hastada ise kalp kapak replasmanına bağlı olarak MR çekim kontrendikasyonu nedeniyle BT tercih edildi. 4 numaralı olgunun BT görüntüleri Şekil 2’de verildi.

Tüm hastalara ameliyat öncesi yakın tansiyon takibi yapıldı. Tansiyonu yüksek olanların kardiyoloji konsültasyonu sonrası antihipertansif tedavisi düzenlendi Laboratuvar tetkiklerinde hemogram, üre, kreatinin, elektrolit, aktive parsiyel tromboplastin zamanı (aPTT) ve INR bakıldı. INR değeri 1.5 ve üzerinde olan hastalara K vitamini ve/veya taze donmuş plazma verilip INR değeri 1.5’in altına düştükten sonra operasyon uygulandı.

Tüm hastalarda SSEH, dorsal olarak spinal korda bası yapıyordu. Posterior yaklaşım ile laminektomi yapılarak hematom boşaltıldı. Tek seviyeli hematom için, faset eklemler korunarak total laminektomi yapıldı. Çok seviyeli hematomlar için yine fasetler korunarak hematomun en kalın olduğu seviyede total, diğer seviye/seviyelerde parsiyel laminektomiler yapıldı. Ameliyat sonrası 48 ile 72. saat arasında kontrol MR ya da BT çekildi. Hastaların nörolojik defisitleri olduğu için ameliyat sonrası 2. günden itibaren defisitli ekstremitelere pasif egzersizler başlandı. Sadece bir hastada (olgu 12) postoperatif 10. günde mortalite görüldü. Servikal 3 ile 6. vertebralar arasında hematomu olan ve KOAH öyküsü olan bu hastada hem ameliyat öncesi, hem de ameliyat sonrası dönemde ciddi solunum sıkıntısı vardı. Diğer 11 hasta postoperatif 4. ya da 5. günde taburcu edildi. Postoperatif 1. ayda Fizik tedavi programına başladılar. 3. ayda kontrole geldiler.

Results

Hastaların 8’i kadın, 4’ü erkek idi. Yaşları 31 ile 78 arasındaydı (ortalama 64). 5 hastada kumadin, 4 hastada aspirin,1 hastada clexane kullanım öyküsü vardı. Diğer 2 olguda hipertansiyon öyküsü vardı. Hastaneye başvurduklarında da tansiyonları yüksek idi. 7 hastada SSEH torakolomber bileşkede idi. 4 hastada servikal bölgede, 1 hastada ise lomber bölgede idi. Hiçbir hastada postoperatif dönemde yapılan görüntülemelerde rezidü ya da nüks kanama saptanmadı. Semptomların başlangıcından sonraki ilk 24 saat içerisinde ameliyat edilebilen 6 hastanın 6’sında da postoperatif erken dönemde (taburculukta) de, 3 ay sonraki geç kontrollerinde de nörolojik defisitlerin ve fonksiyonel sonuçların giderek iyileştiği, ASIA skorlarının tedricen yükseldiği görüldü. 24. saatten sonra operasyona alınan 6 hastanın 5’inde ASIA skorlarının postoperatif erken dönemde yani taburculukta değişmediği, 3. ay kontrollerinde ise biraz yükseldiği izlendi. Diğer 1 hastada ise solunum sıkıntısı nedeniyle (KOAH öyküsü mevcut) mortalite gelişti.

Olguların önemli demografik ve klinik özellikleri Tablo 2’ de verildi.

Discussion

Spontan intraspinal hematomlar terimi etiyolojik nedeni travma olmayan kanamalar için kullanılmaktadır. Bu grup içinde epidural, subdural, subaraknoid, intramedüller yerleşimli kanamalar bulunmakta olup en sık SSEH’lar görülür[7]. SSEH, insidansı değerlendirildiğinde nadir görülen bir hastalıktır. Literatür incelendiğinde SSEH ile ilgili yazılar sıklıkla olgu sunumları ya da kısıtlı sayıda olgu içeren retrospektif incelemelerden ibarettir[1,2,5]. Lokalizasyon olarak en sık alt servikal ve torakolomber bileşke bildirilmiştir[1,4]. Çalışmaya dahil edilen hastalarda da SSEH en sık torakolomber bileşkede (7/12) gözlendi. Bunu sırasıyla servikal (4/12) ve lomber (1/12) bölgeler takip etti.

SSEH’lar yaklaşık %40-60 oranında idiyopatik olup en sık etiyolojik neden koagülopati, antikoagülan ve antiagregan ilaç kullanımıdır[1,3,5]. Hastaların 5 tanesinde kumadin, 1 tanesinde clexane, 4 tanesinde aspirin kullanımı mevcuttu. 2 hastada ise antikoagülan ve antiagregan ilaç kullanım öyküsü yoktu. Fakat HT öyküsü vardı.

SSEH tanısı sıklıkla BT ya da MR ile konulur. BT kanamayı hiperdens epidural kitle olarak gösterir. BT’nin, MR’a göre önemli avantajları çabuk elde edilebilinir, kolay ulaşılabilinir, metalik implantlı hastalarda, klostrofobili hastalarda da kullanılabilir ve daha ucuz olmasıdır. MRG, görüntü kalitesi açısından üstünlük gösterir. MRG, epidural aralıktaki hematomu, korda bası oranını, üst ve alt sınırlarını, sağ, sol anterior ya da posterior yerleşim yerini net olarak belirler. Hematom akut fazda (ilk 24 saat) T1’de sıklıkla homojen ve izointens görünür. T2’de akut fazda heterojenik hiperintens görünüm ile birlikte hipointens alanlar görülür (mozaik patern). Subakut fazda (ilk 24 saatden sonra), T1 de sıklıkla hiperintens, T2’ de serebrospinal sıvı (BOS) ile aynı sinyali verir[8-10]. 10 olgumuzda kontrendikasyon oluşturan bir durum söz konusu olmadığı için tanıda MR kullanıldı. 2 hastada ise kalp kapak replasmanına bağlı olarak MR çekim kontrendikasyonu nedeniyle BT tercih edildi.

Spinal kordun baskı altında kalması, besleyici ve direne edici damarların kompresyonuna bağlı mikrosirkülasyonun bozulmasına neden olur. Santral nekroz, akson ve miyelin kılıfı etrafında ödem gelişmesi nöroljik defisitlerin muhtemel sebepleridir. Kord hasarının şiddeti ve geri dönüşümünde etkili parametreler multifaktöryeldir. Kanamanın miktarı, boyutu, lokalizasyonu ve kord kompresyon süresi en önemli etkenlerdir. Spinal kord üzerine bası süresinin uzamasının çok daha yaygın doku hasarına ve fonksiyonel iyileşmede yetersizliğe neden olduğu hayvan deneylerinde de, klinik araştırmalarda da gösterilmiştir. Kord kompresyonunun erken giderilmesi mekanik, histolojik ve biyokimyasal hasarlanmaları azaltabilir. Bu nedenle semptomların başlaması ile cerrahi müdahale arasında geçen zaman prognozu etkileyen en önemli faktörlerden biridir[3,5,11,12]. 6 hasta direk acil servise başvurduğu için semptomların ortaya çıktığı ilk 24 saat içerisinde ameliyat edilebilmiş oldu. Hasta ya da ilk başvurduğu merkez kaynaklı nedenlerle geç gelen diğer 6 hasta ise nörolojik defisitin geliştiği ilk 24 saat içerisinde değil de 24-48 saat arasında opere edilebildi. Sonuçlar değerlendirildiğinde, ilk 24 saat içerisinde ameliyat edilebilen 6 hastanın 6’sında da postop erken dönemde (taburculukta) de, 3 ay sonraki geç kontrollerinde de ASIA skorlarının yani nörolojik defisitlerin, giderek iyileştiği görüldü. 24. saatten sonra operasyona alınan 6 hastanın 5’inde ise erken dönemde anlamlı düzelmeler elde edilemedi. 3. ay kontrollerinde ise bir miktar düzelme oldu. Semptomları oluştuktan sonra ilk 24 saat içerisinde opere edilmeyen hastalarda spinal kordda oluşan hasarın erken dönemde düzelmemesi beklenen bir sonuçtur. Geç dönemde gelişen bir miktar düzelmede ise Fizik Tedavi ve Rehabilitasyonun katkısı olduğunu düşünüyoruz. KOAH tanısı olan 1 hastada ise (olgu 12) hem ameliyat öncesi hem de ameliyat sonrası ciddi solunum sıkıntısı nedeniyle postop 10. günde mortalite gözlendi. Bu hastanın hematomu servikal 4. ve 6. vertebralar arasında idi. Diyafram ve interkostal kaslarını iyi kullanamıyordu. Dış merkezden geç tanı alıp geldiği için ilk 24 saat içerisinde opere edilemedi. Mortalitede bu etkenlerin de rolü muhtemel idi.

Literatür incelendiğinde prognozu belirleyen en önemli faktörlerden biri de hastanın ameliyat öncesi nörolojik tablosudur. Preoperatif motor ve duyu muayenesi ne kadar kötü ise postoperatif düzelme o kadar az beklenir[1,5,12]. Bizim serimiz incelendiğinde de ameliyat öncesi ASIA skorları C ve D olanların E’ye yükselebildiğini tespit ettik. Ancak bu hastalardan ilk 24 saatte opere olanlarda bu başarılı sonuçları gözledik. Ameliyat öncesi ASIA skoru A olan bir hasta C’ye yükselebildi. Bu hasta da ilk 24 saatte opere oldu. 24. saatten sonra opere olanlarda ASIA skor C geç dönemde sadece D’ ye yükselebildi. Ameliyat öncesi ASIA skoru B olan 2 hastanın biri ilk 24 saatte opere olup geç dönemde D’ye, diğeri ise 24-48 saatte opere olup geç dönemde C’ye yükselebildi. Tüm bu sonuçlar değerlendirildiğinde ameliyat öncesi nörolojik tablonun önemli olduğu gözleniyor. Ancak bizim verilerimiz hastaların cerrahiye erken alınmasının prognozda çok daha etkili olduğunu düşündürüyor.

Çalışmanın en önemli limitasyonu, hasta sayısının verimli bir istatistiksel analize uygun olmamasından dolayı verilerin istatistiksel olarak değerlendirilememesidir. Ancak ilk 24 saat ile 24. saatten sonra ameliyat edilenlerin nörolojik gidişatları arasında belirgin farklılık gözlendiği için sonuçlar bildirilmeye değer bulundu.

Hiçbir nörolojik defisit oluşturmayan, sadece ağrı yakınması ile başvuran hastalarda konservatif kalınarak, analjezik ve istirahat ile spontan rezorpsiyon ve iyileşme bildirilmiştir. Fakat çok sıklıkla hastalar akut gelişen nörolojik defisitler ile başvururlar. Böyle durumlarda acil cerrahi müdahale ile hematomun boşaltılarak kord kompresyonunun kaldırılması gerekir. Kanama epidural alanda olduğu için laminektomi ya da laminotomi sonrası kanama boşaltılmalıdır[7]. Sıklıkla birden fazla seviye etkilendiği için çok seviyeli ve geniş laminektomiler instabiliteye neden olabilir. Bu nedenle kanamanın en kalın olduğu seviyede total, diğer seviyelerde parsiyel ya da hemilaminektomilerle kanamaya ulaşılabilinir. Tüm hastalar ani gelişen nörolojik defisit ile geldikleri için hepsinde acil cerrahi müdahale uyguladık. 1 hastada tek seviye, 3 hastada iki seviye, geri kalan 8 hastada 3 seviyeye uzanan hematom vardı. Tek seviyeli hematoma faset eklemler korunarak totale yakın laminektomi ile ulaşılıp, kanama boşaltıldı. Çok seviyeli olanlarda yine fasetler korunarak hematomun en kalın olduğu seviyede totale yakın, diğer seviye ya da seviyelerde parsiyel laminektomiler yapıldıktan sonra hematom boşaltıldı. Uzun dönem kontrollerde hiçbir hastada instabilite gözlenmedi.

Sonuç olarak, SSEH ani gelişen spinal bası bulguları olan hastalarda akılda tutulması gereken bir hastalıktır. Tanıda MR geniş kapsamlı bilgiler verir. Ancak çekilemediği durumlarda BT de kullanılabilir. Gelişiminde etkili en önemli risk faktörleri arasında antikoagülan ve antiagregan ilaç kullanımı vardır. Kord kompresyonunun erken giderilmesi hasarlanmayı azaltabilir. Bu nedenle semptomların başlaması ile cerrahi müdahale arasında geçen zaman prognozu etkileyen en önemli faktörlerdendir. Yine hastaların ameliyat öncesi nörolojik tabloları da klinik gidişatta önemlidir. Kanama epidural alanda olduğu için laminektomi ya da laminotomi sonrası kanama boşaltılmalıdır. Sıklıkla birden fazla spinal segment etkilenir. Çok seviyeli ve geniş laminektomiler spinal instabiliteye neden olabilir. Bu nedenle kanamaya ulaşmada parsiyel ya da hemilaminektomiler veya laminotomiler tercih edilebilinir.

References

1. Raj R, Seppala M, Siironen J. Spontaneous spinal epidural hematoma: A surgical case series of ten patients. World Neurosurg 2016; 93: 55-59.
2. Dönmez O, Çakın H, Akgün B, Albayrak S, Kaplan M. Spontan spinal epidural hematom: 2 olgu sunumu. Türk Nöroşirürji Dergisi 2011; 21: 274-277.
3. Tawk C, El Hajj Moussa M, Zgheib R, Nohra G. Spontaneous epidural hematoma of the spine associated with oral anticoagulants: 3 case studies. Int J Surg Case Rep 2015; 13: 8-11.
4. Sandvig A, Jonsson H. Spontaneous chronic epidural hematoma in the lumbar spine associated with Warfarin intake: A case report. Springerplus 2016; 5: 1832.
5. Rajz G, Cohen JE, Harnof S, et al. Spontaneous spinal epidural hematoma: The importance of preoperative neurological status and rapid intervention. J Clin Neurosci 2015; 22: 123-128.
6. Kirshblum SC, Burns SP, Biering-Sorensen F, et al. International standards for neurological classification of spinal cord injury (revised 2011). J Spinal Cord Med 2011; 34: 535-546.
7. Ziyal IM, Aydın S, Inci S, Sahin A, Ozgen T. Multilevel acute spinal epidural hematoma in a patient withchronic renal failure. Neurol Med Chir (Tokyo) 2003; 43: 409-412.
8. Fukui MB, Swarnkar AS, Williams RL. Acute Spontaneous spinal epidural hematomas. Am J Neuroradriol 1999; 20: 1365-1372.
9. Holtas S, Heilling M, Lonntoft M. Spontan spinal epidural hematoma: Findings at MR imaging and clinical correlation. Radyology 1996; 199: 409-413.
10. Ng WH, Lim CC, Ng PY, Tan KK. Spinal epidural haematoma; MRI–aided diagnosis. J Clin neurosci 2002; 9: 92-94.
11. Aycan A, Ozdemir S, Arslan H, Gonullu E, Bozkına C. Idiopathic thoracic spontaneous spinal epidural hematoma. Case Rep Surg 2016; 2016: 5430708.
12. Seon HJ, Song MK, Han JY, Choi IS, Lee SG. Spontaneous cervical epidural hematoma presenting as brown-sequard syndrome following repetitive korean traditional deep bows. Ann Rehabil Med 2013; 37: 123-126.